Posted in պատմություն

ՀՀ կրթությունը 11-14 դարերում

Կիլիկյան Հայաստանում արդեն 11-րդ դարի վերջին դեռահաս սերնդի համընդհանուր ուսուցման և դաստիարակության համար բացվել են բազմաթիվ դպրոցներ, կրթությունը եղել է անվճար ու մատչելի բոլոր խավերի համար։ Նախնական կրթությունն սկսվել է 7 տարեկանից և տևել է 3-5 տարի, սովորեցրել են գրաճանաչություն, ընթերցանություն, թվաբանություն, երաժշտություն, նկարչություն, նախնական գիտելիքներ են տվել կրոնից, պատմությունից, աշխարհագրությունից և այլն։ Միջնակարգ դպրոցում ուսուցանել են քերականություն, ճարտասանություն, գրչության արվեստ, նկարչություն, պատմություն, աշխարհագրություն, մաթեմատիկա, օտար լեզուներ և այլն։ Վարդապետարաններում դասավանդել են աստվածաբանություն, իմաստասիրություն, տրամաբանություն, իրավագիտություն, դիվանագիտություն, բժշկագիտություն և այլն, պատրաստել են գիտնականներ, պետական և հոգևոր աստիճանավորներ։ Ոաուցման լեզուն եղել է կիլիկյան միջին հայերենը։ Կիլիկյան խոշոր ուսումնագիտական կենտրոններից էին Ակները, Արքայակաղնին, Դրազարկը, Կրական, Հեսվանցը, Մաշկևորը, Մեծքարը, Սկևռանը, Սիսը, Տարսոնը և այլն։ 12-րդ դարի վերջին աչքի ընկնող ուսումնական հաստատություններից էին Նոր Գետիկում (հետագայում՝ Գոշավանք) Մխիթար Գոշի հիմնած վարդապետարանը, Խորանաշատի վանքի՝ Հովհաննես Տավուշեցու, 13-րդ դարում Կարնո բերդի՝ Վարդան Արևելցու (հետագայում տեղափոխվել է Խոր վիրապ), ինչպես նաև Հառիճի, Հաղարծնի, Երզնկայի (գլխավորել է Հովհաննես Երզնկացին) և այլ դպրոցներ։

Advertisements
Posted in պատմություն

Խաչակրաց արշավանքներ

11-րդ դարի վերջերին արևմտյան եկեղեցու հովանու ներքո դեպի Արևելք՝ Սուրբ երկիր կազմակերպված ռազմական արշավանքներ։ Իրենց համատեքստում խաչակրաց արշավանքները պատմականորեն հանդես են գալիս քրիստոնեության համաշխարհային շահերի պաշտպանության դիրքերից և սուր ծայրով ուղղվել են արևելքի մուսուլմանական իշխանությունների դեմ։ Երբեմն «Խաչակրաց արշավանք» են անվանում նաև առանձին հեթանոս ժողովուրդների և որոշ հերետիկոսությունների դեմ պապական Հռոմի ձեռնարկած ռազմական արշավանքները, սակայն դրանք չպետք է շփոթել 11-13-րդ դարերի համանուն արշավանքների հետ։ Խաչակրաց արշավանքներում հատկապես մեծ դերակատարություն ունեցան Ֆրանսիայի թագավորությունն ու Սրբազան Հռոմեական կայսրությունը: Խաչակրաց արշավանքները շարունակվեցին մոտ 200 տարի՝ 1095-1291թվականներին։ Հետագայում՝ 15-րդ դարում, այդպիսի արշավանքները շարունակվեցին Պիրենեյան թերակղզում և Արևելյան Եվրոպայում: Խաչակիրները մեծ մասամբ կաթոլիկներ էին (ուղղափառ և կաթոլիկ եկեղեցիների առանձնացումից հետո և Բողոքական բարեփոխումներից առաջ), ովքեր կռվում էին մուսուլմանների դեմ Սուրբ Երկրի համար, որը գրավված էր դեռևս Արաբական խալիֆայության ժամանակներից։ Սակայն այդպիսի արշավանքները հետագայում շարունակվեցին հեթանոս սլավոնների և բալթիկ ժողովուրդների, հրեաների, ռուս ուղղափառ քրիստոնյաների, մոնղոլների, աղանդավորների (կատարներ) և Հռոմի Պապի այլ թշնամիների դեմ։Խաչակիրների առաջնային խնդիրը Երուսաղեմն ազատագրելն էր մուսուլմաններից, ինչպես նաև այն պատասխան էր Բյուզանդական կայսրության օգնության խնդրանքին ընդդեմ մուսուլման սելջուկ թուրքերի։ Այս եզրույթն օգտագործվում է նաև բնութագրելու 16-րդ դարում Սուրբ Երկրից դուրս կատարվող կրոնական արշավանքները՝ սովորաբար հեթանոսների, հերետիկոսների և աղանդավորների դեմ։ Երբեմն խաչակիրներն ու մուսուլմանները դաշինք էին կնքում ընդդեմ ընդհանուր թշնամիների, օրինակ՝ Իկոնիայի սուլթանության և խաչակիրների դաշինքը հինգերորդ խաչակրաց արշավանքի ընթացքում։ Սակայն քրիստոնյա պետությունների միջև տարաձայնությունները հանգեցնում էին նրան, որ խաչակիրները շեղվում էին սկզբնական նպատակներից, օրինակ՝ Չորրորդ խաչակրաց արշավանքի ժամանակ, երբ գրավվեց քրիստոնյա Կոստանդնուպոլիսը, Բյուզանդական կայսրությունը կիսվեց Վենետիկի և խաչակիրների միջև։ Իսկ Վեցերորդ խաչակրաց արշավանքն առաջինն էր, երբ խաչակիրները չօրհնվեցին Հռոմի Պապի կողմից։ Յոթերորդ, Ութերորդ և Իններորդ խաչակրաց արշավանքների արդյունքում մամլուքները տարան մի շարք հաղթանակներ, իսկ Իններորդ խաչակրաց արշավանքով ավարտվեց խաչակիրների դարաշրջանը Մերձավոր Արևելքում:

Posted in պատմություն

Ջուղայի խաչքարեր

Image result for Ջուղայի խաչքարերՋուղայի խաչքարերը ներկայացնում են 15-17-րդ դարերի խաչքարային մշակույթիª ծավալա – տարածական« պատկերագրական – ոճական ու իմաստաբանական առումով մի խիստ եզակի երևույթ: Հիմքում ունենալով հայ խաչքարային մշակույթի դասական ավանդույթները« Ջուղան շնորհիվ իր բացառիկ տնտեսա – մշակութային ու քաղաքական դիրքի ու դերի« հայտնի չափով նոր արտաքին« զարդանախշում և մասամբ էլ նոր իմաստաբանություն հաղորդեց խաչքարին` համադրելով հայ արվեստը մահմեդական, եվրոպական և հեռավոր արևելյան արվեստների հետ: Խաչքարային արվեստի այս աննախադեպ զարգացումը Ջուղայումª մինչ այդ խաչքարային արվեստով հատուկ աչքի չընկնող տարածքում, արդյունքն էր այն տնտեսա-մշակութային վերելքի, որ ապրեց բնակավայրը 15-16-րդ դարերումª շնորհիվ մետաքսի տարանցիկ առևտրի, մի վերելք, որը ողբերգականորեն ընդհատվեց 1605թ.ª Պարսկաստանի Շահ Աբաս առաջին թագավորի հրամանով կազմակերպված բռնագաղթի, ապա և քաղաքի հրկիզման ու ավերման հետևանքով: 17-րդ դարում մոտ տաս հազարի հասնող խաչքարերից Ջուղայում 20-րդ դարի վերջին մնացել էին միայն երեք հազարը: 2002թ. տարեվերջին Ադրբեջանի կառավարության կողմից կազմակերպված բարբարոսության հետևանքով վերացվեցին և Ջուղայի վերջին երեք հազար խաչքարերը: Մշակութային ցանկացած դրսևորման դեմ ոտնձգությունն արդեն իսկ մեծ ոճիր է մարդկության հանդեպ, և առավել աններելի է այն ոճիրը, որի հետևանքով կորուսվում են մշակութային բազմազանությունը համատեղող, տարաբնույթ մշակույթների, հետևաբար և մարդկանց ու ժողովուրդների երկխոսությունը ցուցադրող մշակութային արժեքները, ինչպիսիք էին Ջուղայի խաչքարերը: 2005թ. դեկտեմբերին Ադրբեջանի զինվորական կազմավորումները ծանր մուրճերով կտոր-կտոր արեցին խաչքարերի վերջին բեկորները և մեքենաներով տեղափոխելով թափեցին Արաքսը` ոճրագործություն, որը պարսկական ափից նկարահանվել է, սփռվել է ողջ աշխարհով մեկ, դատապարտվել Եվրախորհրդարանի հետ:

Posted in պատմություն

Ուրբաթագիրք

Urabatagirq.jpgԳրքի առաջին մասում մաղթանքային ձևակերպումներ են ընդդեմ չարի, դևերի, «գազանի» ու կախարդությունների, նրանցից ապահովության ստանալու համար։ Ապա կա՝ «Աղաւթ սրբոյն Կպրիանոսի. Զոր ասացեալ է վասն դիւաց եւ կախարդաց և աղանդաւց», որի շարունակությունն է «Պատմութիւն Յուստիանէ կուսին»։ Սրանք նույնպես միջոցներ են առաջադրում կախարդանքների և չար ուժերի դեմ։ Ապա կան մաղթանքներ, աղոթքներ (այդ թվում Գ. Նարեկացուց), դրված են նաև բժշկության Ավետարանները։ «Ուրբաթագիրքը» միջնադարյան բժշկարանի մի այլ տեսակ է, զգալի մասով դա նաև հմայիլ է (թալիսման), որ գրքի տիրոջը պետք է զերծ պահեր չար ոգիներից, կախարդանքներից, չար աչքից. ընդ որում, մաղթանքներում տողերի մեջ (Դ և Ե մամուլներում) մի քանի ազատ տեղեր են թողնված ավելացնելու համար գրքի տիրոջ անունը, որպեսզի նրան չվնասեն դևերը։ «Ուրբաթագրքում» կան պատկերներ. առաջինում (Գ մամուլ) հոգևորականը հայկական վեղարը գլխին, ձեռքին գիրք (երևի բժշկարան) կանգնած է հիվանդի մահճակալի մոտ։ Վեղարավոր հոգևորականին ուղեկցում են երկու աբեղաներ, անմորուս, գլուխների կենտրոնական մասը սափրած, որ նշան է, թե կաթոլիկներ են։ Լուսավորչական հոգևորականի պատկերը հավելում ունի. նրան հայաստանյան եկեղեցու հոգևորականի կերպարանք տվող սև վեղարը հետո է ավելացված պատկերի արդեն եղած փորագիր տախտակի վրա, որ նշանակում է, թե պատկերում նախապես այդ հոգևորականն էլ կաթոլիկ աբեղայի արտաքին է ունեցել։ Մյուս նկարում (Զ մամուլ) Հռոմի պապն է նստած գահին։ Երրորդ նկարում (Է մամուլի ամենավերջում) պատկերված է հոգևորական՝ օձը ձեռքին. դա նախորդում է «Գիր աւձահարի» բաժնին։ «Ուրբաթագրքում» կա մի հավելյալ մամուլ՝ «Վասն գանի» վերնագրով, համարակալված ԳԳ։ Գրքի տարբեր օրինակներում այն տեղադրված է տարբեր մամուլների մեջ։ Գիրքն ունի 8 մամուլ, վերջին մամուլը 6 թերթից։ Ութածալ։ Էջակալություն չունի, համարակալված են մամուլները հետևյալ կերպ՝ ա, բ, գ, դ, ե, զ, է և յուրաքանչյուր մամուլի առաջին երեք թերթերը։ Ընդամենը՝ 62 թերթ (124 էջ)։ Շարվածքի չափը՝ 11×6,5 սմ։ Էջերն ունեն խորագրեր, որոնք պարփակված են զարդ-շրջանակներում։ Օգտագործված են 8 միևնույն ոճի, բայց իրարից տարբեր շրջանակներ, որոնք կրկնված են հաջորդաբար։ 4 փորագիր պատկեր՝ Ա մամուլի 2-րդ, Գ մամուլի 16-րդ, Զ մամուլի 7-րդ և Է մամուլի 1-ին էջերում։ 2 զարդ՝ «Վասն գանի» կոչվող հատվածի՝ հետագայում ավելացված ԳԳ մամուլի 1-ին և 12-րդ էջերում։ Զարդագրեր՝ Ա մամուլի 3-րդ, Դ մամուլի 1-ին, 6-րդ 12-րդ, Ե մամուլի 7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 14-րդ, Է մամուլի 2-րդ, 9-րդ էջերում։ Բնագրի վերջում խաչաձև տպարանանիշ լատինական D. I. Z. A. տառերով։ Առանց հիշագրերի։ Տպագրությունը կատարված է մոտ 14 կետաչափի ձեռագրանման բոլորագրերով, օգտագործված են նաև գլխագրեր։

Posted in պատմություն

Զաքարյանների իշխանապետությունը

Զաքարյան իշխանապետություն, պետություն Հայկական լեռնաշխարհի հյուսիսային և արևելյան հատվածում՝ Վրացական թագավորության (1008-1490) հովանավորության ու գերիշխանության ներքո։ Այն կառավարել են Զաքարյան տոհմի ներկայացուցիչներ: Զաքարյանները Հայաստանում իշխանության են եկել այնպիսի ժամանակաշրջանում, երբ վերացել էր Անիի Բագրատունիների թագավորությունը (885-1045) և բոլոր ենթակա թագավորություններն ու իշխանությունները Տարոնում (800-966), Տայքում (809-1001), Վասպուրականում (908-1021), Վանանդում (963-1065), Տաշիր-Ձորագետում (978-1113), Սյունիքում (987-1170) և այլուր։ Հայաստանում ստեղծվել էին բազմաթիվ ամիրայություններ, որոնց գլուխ էին կանգնել իսլամադավան սելջուկները։ Վերջիններիս արշավանքը Հայաստան տեղի էր ունեցել 11-րդ դարի կեսերին։ Կաթողիկոսական աթոռը հայտնվել էր դեգերումների մեջ և հանգրվանել բուն Հայկական լեռնաշխարհից դուրս՝ Եփրատի ափին գտնվող Հռոմկլա ամրոցում։ Այն հետագայում մտնում է նորաստեղծ հայկական պետության՝ Կիլիկիայի թագավորության կազմում։ Բուն Հայաստանում հայկական հողերը միավորելու, հայ ազնվական ու հոգևորական վերնախավը վերամիավորելու և ժողովրդի խաղաղ զարգացումն ապահովելու համար Զաքարյանները զինակցում են հայկական ծագում ունեցող Բագրատիոնիների հետ։ Վերջիններս Վրաստանում հասել էին թագավորական աստիճանի և կառավարել ավելի քան մեկ հազարամյակ (9-19-րդ դարեր)։ Հաջողվում է ազատագրել Հայաստանի հյուսիսային, արևելյան ու կենտրոնական հատվածները։ Զաքարյանների օրոք վերջին անգամ հայ ժողովուրդը իր տարածքում կարողանում է ստեղծագործական աշխատանքի անցնել։ Կառուցվում են նորանոր վանքեր ու եկեղեցիներ, ամրոցներ ու բերդեր, շունչ են տրվում հայկական միջնադարյան քաղաքներին։ Որպես քաղաք՝ նոր զարգացում է ապրում Երևանը: Նրանց թուլացմանն ու անկմանը զուգընթաց, հայ ժողովուրդը սկսում է արտագաղթել հայրենիքից, առաջանում են միջնադարյան գաղթավայրեր Եվրոպայում և Ասիայում: Հայաստանում մեկը մյուսին է հաջորդում մոնղոլ-թաթարների, Կարակոյունլու և Ակկոյունլու թուրքմենների, օսմանյան թուրքերի և պարսիկների տիրապետությունը։ Բնակություն են հաստատում բազմաթիվ քրդական ու թյուրքական ցեղեր։

Posted in պատմություն

Սսի համալսարան

Սսի համալսարան, աշխարհիկ բարձրագույն կրթական հաստատություն Կիլիկյան Հայաստանում։ Հիմնադրել է Ներսես Լամբրոնացին։ Հովհաննես Երզնկացու վկայությամբ, «համալսարան» բառը առաջին անգամ աղբյուր է ստացել Սիս քաղաքից։ Սիսի համալսարանը մեծ հռչակ է ձեռք բերել, որտեղ կրթություն են ստացել հայ գիտության ու մատենագրության անվանի գործիչներ Մխիթար Գոշը, Հովհաննես Երզնկացին, Կիրակոս Գանձակեցին, Վարդան Արևելցին և ուրիշներ։ Հովհաննես Երզնկացու վկայությամբ՝ Սիսում գործում էր նաև բժշկական համալսարան, ուներ հարուստ ու բազմալեզու գրքերի մատենադարաններ։

Posted in պատմություն

Տաթևի համալսարան

Տաթևի համալսարան, հիմնադրվել է Որոտնավանքի կրթարան վարդապետարանում և գործել է 1373-1435 թթ․։ Բարձր առաջադիմություն և մեծ համբավ է ունեցել Հովհան Որոտնեցու և Գրիգոր Տաթևացու ուսուցչապետության տարիներին՝ 1390-1410 թթ․։ Հովհան Որոտնեցին մինչ այդ դասավանդում էր Գլաձորի համալսարանում և, տեղափոխվելով Տաթևի վանք, հիմնում է նոր համալսարան՝ կատարելագործելով ուսումնական ծրագրերը, կանոնակարգելով ուսանողների ընդունելության գործընթացն ու ուսուցիչների դասակարգումը։ Կրթության մակարդակն ու համբավն էլ ավելի բարձրացավ Հովհան Որոտնեցու հայտնի աշակերտ Գրիգոր Տաթևացու ուսուցչապետության տարիներին՝ համալսարանը դառնում է համայն հայության գիտա-կրթական և մշակութային կենտրոն։ Համալսարանում գործել է երեք ֆակուլտետ՝ փիլիսոփայական-աստվածաբանական, գեղագրության և մանրանկարչության, երաժշտության։ Դասավանդվում էին փիլիսոփայություն, կրոն, հայոց լեզու և քերականություն, գրականություն, պատմություն, ճարտասանություն, գրչարվեստ, մանրանկարչություն և գեղանկար, բնագիտություն և աստղաբաշխություն, մաթեմատիկա, ճարտարապետություն, երաժշտություն և երգեցողություն, ուսուցչություն և հասարակական գիտություններ, այլ առարկաներ։ Պատրաստվում էին նաև հոգևորականներ, աստվածաբաններ, ձեռագրերի արտագրության, ձևավորման և արտադրության մասնագետներ։ Համալսարանն ունեցել է հարուստ ձեռագրատուն-մատենադարան, որտեղ պահպանվել են 10 հազարից ավելի ձեռագիր գրքեր։ Ուսումը, ինչպես և Գլաձորի համալսարանում, տևում էր 7-8 տարի։ Բացի 500 հոգևորականներից, Տաթևի համալսարանում ապրում էին փիլիսոփաներ, երաժիշտներ, գրողներ և նկարիչներ։ Համալսարանը թալանվել և ամբողջությամբ հրկիզվել է 1435 թ․ Շահրուխի՝ Թամերլանի կրտսեր որդու և ժառանգի կողմից։